“Ana, mən sabah məktəbə getmək istəmirəm” — uşağın demədiyi bullinqi necə görmək olar?

Bazar ertəsi səhəridir. Saat səkkizə qalır. Forma geyinilib, çanta hazırdır, amma uşaq qapının yanında dayanıb.

— Ana, bu gün məktəbə getməsəm olar?

“Başın ağrıyır?”

— Yox.

“Dərsini hazırlamamısan?”

— Hazırlamışam.

“Bəs nə olub?”

— Heç nə.

Valideyn üçün ən çətin cavablardan biri elə budur: “Heç nə.”

Çünki həqiqətən heç nə də olmaya bilər. Uşaq yorulub. Müəllimin yoxlamasından çəkinir. Dostu ilə küsüb. Sadəcə yataqdan qalxmaq istəmir.

Amma bəzən həmin “heç nə”nin arxasında uşağın necə danışacağını bilmədiyi böyük bir problem dayanır.

Sinifdə hər gün ona eyni ləqəbi deyirlər. Tənəffüsdə çantasını götürüb bir-birinə atırlar. WhatsApp qrupunda şəklinə gülürlər. Futbol oynayanda onu qəsdən komandaya salmırlar. Yemək yeyəndə çəkisini ələ salırlar. Danışığında, geyimində, ailəsində, soyadında, yaşadığı yerdə fərqli nəsə tapıb ona toxunurlar.

Uşaq isə evə gəlib:

— Yaxşı keçdi.

deyir.

Uşaq niyə danışmır?

Böyüklər bəzən düşünür: “Başına belə bir şey gəlsə, mənə deyər.”

Həmişə demir.

Bəzən utanır. Bəzən qorxur ki, valideyn məktəbə gedəcək, hamının yanında məsələ böyüyəcək və sabah sinifdə vəziyyət daha da pis olacaq.

Bəzən ona artıq deyiblər:

— Anana desən, görərsən.

Bəzən isə uşağın özündə qəribə bir günah hissi yaranır.

“Bəlkə doğrudan da mən qəribəyəm?”

“Bəlkə mən belə danışmasaydım, mənə gülməzdilər?”

“Bəlkə problem məndədir?”

Ən ağrılısı da budur. Uşaq ona edilən pis münasibəti bir müddətdən sonra özündə olan “qüsur” kimi qəbul edə bilər.

UNICEF də bullinqin həmişə valideynə açıq görünmədiyini, uşaqların yaşadıqlarını gizlədə bildiyini vurğulayır. Bullinq bir dəfə baş vermiş adi mübahisədən fərqli olaraq təkrarlanan davranış nümunəsidir və məktəbdə olduğu kimi onlayn mühitdə də davam edə bilər. ^[1]

Hər dava bullinq deyil

İki uşaq futbol üstündə mübahisə edib, biri o birinə kobud söz deyib, axşam barışıblar.

Bu xoşagəlməz hadisədir, amma təkcə buna görə “bullinq” demək düzgün olmaz.

Bullinqdə adətən başqa bir şey hiss olunur: təkrar var. Təzyiq var. Uşağın özünü müdafiə etməkdə çətinlik çəkdiyi bir münasibət var.

Bu gün ləqəb.

Sabah itələmə.

Birisi gün sinif qrupunda şəkil.

Sonra “zarafat edirdik”.

Və hər dəfə həmin zarafatın güldürmədiyi tək adam eyni uşaq olur.

Bizdə böyüklərin işlətdiyi bir cümlə də var:

— Uşaqdırlar da, öz aralarında həll edərlər.

Bəzi şeyləri həqiqətən həll edirlər. Uşaqlar küsür, barışır, münasibət qurmağı öyrənirlər. Böyüklər hər kiçik mübahisəyə daxil olmalı deyil.

Amma bir uşaq hər gün məktəbə gedərkən qorxursa, burada “özləri həll edər” demək artıq kömək deyil.

9 sentyabr 2026-cı ildə elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev Azərbaycanda şagirdlərin təxminən 13,8 faizinin ayda bir neçə dəfə və ya daha tez-tez bullinqə məruz qaldığını bildirib və problemin qısa müddətdə yox olmayacağını, məktəblərdə davamlı iş tələb etdiyini qeyd edib. ^[3]

Yəni bu, “bizim məktəbdə belə şey yoxdur” deyib bağlana biləcək mövzu deyil.

Bəzən uşaq danışmır, bədəni danışır

Bir neçə həftə əvvəl məktəbə özü gedən uşaq indi hər səhər “məni sən apar” deyir.

Əvvəl dərsdən sonra həyətə düşürdü, indi birbaşa evə gəlir.

Tez-tez qələmi, pulqabısı, dəftəri “itir”.

Forması cırılır.

Telefonuna bildiriş gələndə ekranı dərhal bağlayır.

Əvvəl dostlarının adını evdə çox çəkirdi, birdən heç kimdən danışmır.

Bəzən də məktəb sözü gələn kimi aqressivləşir:

— Mənimlə maraqlanma!

Bunun hamısının səbəbi bullinq deyil. Ona görə uşağı qarşıya oturdub:

— Səni məktəbdə incidirlər? Düzünü de!

demək ən yaxşı başlanğıc olmaya bilər.

O, “yox” deyəcək və söhbət bitəcək.

“Səni kim döyür?” yox, başqa cür soruşun

Uşağı danışdırmaq üçün hər dəfə ciddi ailə iclası keçirmək lazım deyil.

Bəzən söhbət maşında olur. Bəzən birlikdə yemək yeyəndə. Bəzən yatmazdan qabaq.

Məsələn:

— Son vaxtlar məktəbə getmək sənə bir az ağır gəlir kimi görünür. Mən səhv hiss edirəm?

Sonra susmaq.

Dərhal ikinci, üçüncü, dördüncü sualı verməmək.

Əgər “bilmirəm” deyirsə:

— Oldu. İndi danışmaq istəmirsənsə, məcbur deyilsən. Amma nə vaxt istəsən, mən buradayam.

Bu cümlə çox sadə görünür. Amma uşağa bir şey deyir:

“Mən danışsam, evdə partlayış olmayacaq.”

Çünki uşağın qorxduğu şey bəzən bullinq edən uşaqdan çox atasının reaksiyasıdır.

“Kimdir o? Sabah məktəbə gəlirəm!”

“Onun atasına zəng edəcəyəm!”

“Sən niyə cavabını verməmisən?”

“Bir dəfə vuraydın, bir də sənə yaxınlaşmazdı.”

Valideyn bunu uşağı qorumaq üçün deyir. Amma uşaq başqa şey eşidə bilər:

“Mən problemi özüm həll edə bilmədim.”

və ya:

“İndi sabah bütün məktəb biləcək.”

UNICEF valideynlərə əvvəlcə uşağı dinləməyi, nə baş verdiyini sakit şəkildə aydınlaşdırmağı və uşağı zorakılıqla cavab verməyə təşviq etməməyi tövsiyə edir. Hadisələri qeyd etmək və sonrakı addımları uşağın özü ilə birlikdə müəyyənləşdirmək də faydalıdır. ^[1]

Uşaq nəhayət danışdısa, ilk cümləniz çox vacibdir

Təsəvvür edin, bir neçə həftə susduqdan sonra deyir:

— Mənimlə hər gün məzələnirlər.

Bu anda valideynin ürəyindən yüz söz keçir.

“Kim?”

“Nə vaxtdan?”

“Müəllim haradadır?”

“Niyə indiyə qədər deməmisən?”

Əvvəl bunların heç birini deməmək də olar.

Əvvəl:

— Mənə bunu danışdığın üçün sağ ol.

Sonra:

— Başa düşürəm ki, bunu demək sənin üçün asan olmayıb.

Və ən vacibi:

— Bunu birlikdə həll edəcəyik.

Uşaq məhz bunu bilməlidir.

Nə “özün həll et”.

Nə də “sabah hamısını mən həll edəcəyəm”.

Birlikdə.

Məktəbə getməzdən əvvəl nəyi bilmək lazımdır?

Emosiyanın ən yüksək nöqtəsində başqa uşağın valideyninə WhatsApp-dan yazmaq çox cəlbedici olur.

“Övladınıza tərbiyə verin.”

Beş dəqiqə sonra o tərəfdən cavab gəlir:

“Siz əvvəl öz uşağınıza baxın.”

Bir saat sonra valideyn qrupunda artıq 47 mesaj var.

Uşaqların problemi ikinci plana keçir, böyüklərin mübahisəsi başlayır.

Ona görə əvvəl faktları yığın.

Hadisə nə vaxt olub?

Harada?

Kimlər iştirak edib?

Bir dəfə olub, yoxsa təkrarlanır?

Yazışma varsa, screenshot saxlayın. Foto və video varsa silməyin. Uşağın dediklərini özünüz üçün tarixlə qeyd edin.

Bunlar “kimisə tutmaq” üçün deyil. Sabah məktəbdə söhbətin:

— Məncə uşağı incidirlər.

səviyyəsində qalmasının qarşısını almaq üçündür.

Məktəblə danışanda məqsəd günahkar tapmaq deyil

Müəllimlə ilk söhbətdə belə başlamaq mümkündür:

— Son iki həftədə övladım məktəbə gəlmək istəmir. Mənə də bir neçə dəfə eyni uşaqlar tərəfindən ələ salındığını deyib. Hadisənin məktəbdə necə göründüyünü sizin tərəfdən də başa düşmək istəyirəm.

Bu ton zəiflik deyil.

Əksinə, qarşı tərəfi dərhal müdafiəyə keçməyə məcbur etmir.

Sonra konkret suallar:

Hadisəni görən müəllim olubmu?

Tənəffüsdə həmin əraziyə kim nəzarət edir?

Sinif rəhbəri nə müşahidə edib?

Təkrarlanmaması üçün hansı addım atılacaq?

Bir həftə sonra məsələni yenidən kimlə yoxlayacağıq?

Çünki “uşaqlarla danışdıq” bəzən kifayət etmir.

Məktəb, müəllim və valideyn rəqib tərəflər deyil. Normal halda hamısının qarşısında eyni uşaq dayanır.

UNICEF də məktəb rəhbərliyi və müəllimləri bullinqin qarşısının alınmasında valideynin əsas tərəfdaşlarından biri kimi göstərir. ^[2]

“Get sən də vur” niyə həmişə yaxşı məsləhət deyil?

Bu cümləni Azərbaycanda bir çoxumuz uşaqlıqdan eşitmişik.

“Sənə vursa, sən də iki dəfə vur.”

Valideynin niyyəti başadüşüləndir: uşağının əzilən tərəf olmasını istəmir.

Amma real həyatda bunun sonunu əvvəlcədən hesablamaq mümkün deyil.

Sabah həmin dava videoya çəkilə bilər.

İki nəfər beş nəfər ola bilər.

Uşaq daha ağır xəsarət ala bilər.

Və ya məktəb artıq baş verən bullinqi yox, yalnız qarşılıqlı davanı görə bilər.

Uşağa özünü qorumağı öyrətmək lazımdır. Amma özünü qorumaq yalnız yumruq demək deyil.

Oradan uzaqlaşmaq.

İnsan olan yerə keçmək.

Müəllimə demək.

Dostunun yanında qalmaq.

Kömək istəmək.

“Dayan” demək.

Bunlar qorxaqlıq deyil.

Ən təhlükəli sözlərdən biri: “zarafat etmişik”

Bir sinifdə hamı gülür.

Bir nəfər gülmür.

Sonra ona deyirlər:

— Zarafat başa düşmürsən?

Burada uşaqların öyrənməli olduğu sadə sərhəd var.

Zarafat hər iki tərəf üçün zarafatdır.

Bir insan dəfələrlə “xoşuma gəlmir”, “belə demə”, “dayan” deyirsə və davranış davam edirsə, artıq “biz zarafat edirdik” hər şeyi təmizləmir.

Bunu uşaqlara yalnız bullinq baş verəndən sonra yox, əvvəldən danışmaq lazımdır.

Çünki sabah sizin uşağınız bullinqə məruz qalan yox, edən tərəf də ola bilər.

Və bu zaman valideyn üçün ən çətin iş başqa uşağı günahlandırmaq yox, öz uşağının davranışına dürüst baxmaq olacaq.

Bu barədə ayrıca danışacağıq.

Telefon evə gələndə bullinq həmişə məktəbdə qalmır

Əvvəllər heç olmasa dərsdən çıxanda məktəbin qapısı bağlanırdı.

İndi sinif uşağın cibində evə gəlir.

WhatsApp qrupu.

TikTok.

Instagram.

Oyun çatı.

Bir şəkil çəkilib on nəfərə göndəriləndə uşağın “məktəbdən uzaqlaşması” mümkün olmur.

Gecə saat 11-də belə məktəbdə başlanan hadisə davam edə bilər.

Ona görə telefonunda nəsə baş verdiyini deyən uşağa:

— Onda telefonu əlindən alıram.

demək onun gözündə cəza kimi görünə bilər.

Problem telefonda deyil. Telefon sadəcə problemin gəldiyi yoldur.

Screenshotları saxlayın. Uşağı yazışmaları dərhal silməyə məcbur etməyin. Platformanın şikayət funksiyalarından istifadə edin. Əgər hadisədə məktəbin digər şagirdləri iştirak edirsə, məktəbi də məlumatlandırın.

Bir gün məktəbə getməmək problemi həll edirmi?

Bəzən uşağın bir gün evdə qalmağa ehtiyacı ola bilər.

Amma həll “artıq o məktəbə getmirsən”lə başlamamalıdır.

Əgər hər qorxudan qaçmağı yeganə çıxış kimi göstərsək, uşaq özünü problemi olan tərəf kimi hiss edə bilər.

Əvvəl təhlükəsizlik.

Sonra vəziyyətin qiymətləndirilməsi.

Sonra məktəblə konkret plan.

Məktəb dəyişikliyi bəzi hallarda həqiqətən lazım ola bilər. Amma bu, emosiyanın ən yüksək nöqtəsində veriləcək avtomatik qərar deyil.

Hansı halda gözləməmək lazımdır?

Əgər fiziki zorakılıq varsa, uşağa qarşı real hədə varsa, pul tələb olunur, şantaj edilir, şəxsi foto və videolar yayılırsa və ya uşaq özünə zərər verməkdən, yaşamaq istəməməkdən danışırsa, bunu “uşaqların söhbətidir” deyib növbəti həftəyə saxlamaq olmaz.

Belə vəziyyətdə uşağın təhlükəsizliyi birinci yerdədir və məktəbin məsul şəxsləri ilə yanaşı uyğun peşəkar və zərurət olduqda aidiyyəti qurumlardan təcili yardım alınmalıdır.

Bəs sabah səhər yenə “məktəbə getmək istəmirəm” desə?

Bəlkə heç bir bullinq yoxdur.

Bəlkə var.

Əsas məsələ ilk dəqiqədə diaqnoz qoymaq deyil.

Telefonu bir kənara qoyun.

Üzünə baxın.

Və deyin:

— Son vaxtlar bunu tez-tez deyirsən. Mən istəyirəm bilim, sənə necə kömək edə bilərəm.

Bəzən uşaq elə həmin gün danışmayacaq.

Bəlkə iki gün sonra danışacaq.

Bəlkə gecə otağınıza gəlib qapının ağzında dayanacaq:

— Ana, sənə bir şey deyim?

O anda telefonunuza baxmayın.

Çünki sizin üçün beş dəqiqəlik söhbət ola bilər.

Onun üçün isə bəlkə də iki həftədir deməyə cəsarət etmədiyi bir cümlədir.