Müəllim övladınızı diaqnozdan yox, bir səhifədən tanısın

Sentyabrın ilk həftəsidir.

Ana müəllimlə danışmağa çalışır.

Dəhlizdə uşaqlar keçir.

Başqa valideyn gözləyir.

Müəllimin növbəti dərsi başlayacaq.

Ana bir nəfəsə deyir:

— Müəllimə, mənim oğlum autizmlidir. Səsə həssasdır, yeməklə də problemimiz var, bir də yad adam toxunanda istəmir, amma hərdən özü yaxınlaşır, əsəbiləşəndə su veririk, bir də...

Müəllim başı ilə təsdiq edir.

— Narahat olmayın.

Ana gedir.

Müəllim isə axşama qədər 25 uşağın adını yadda saxlamağa çalışır.

Burada heç kim günahkar deyil.

Sadəcə vacib məlumat pis formatda verildi.

“Autizmlidir” müəllimə uşağı izah etmir

Autizm diaqnozu müəllimə bir istiqamət verir.

Amma demir ki:

Bu uşaq danışanda necə başa düşür?

Sual veriləndə cavab vermək üçün neçə saniyə gözləmək lazımdır?

Zəng onu narahat edirmi?

Kiminsə çiyninə toxunması problem yaradırmı?

Yazılı tapşırığı şifahi tapşırıqdan daha rahat anlayırmı?

Aclığını özü deyirmi?

Əsəbiləşməzdən əvvəl hansı işarələr görünür?

ÜST də autizmli insanların bacarıq və ehtiyaclarının çox fərqli olduğunu vurğulayır; bir uşaq üçün işləyən dəstək digər uşaq üçün uyğun olmaya bilər. ^[1]

Ona görə müəllimə diaqnozdan əlavə uşağın istifadə təlimatı yox, tanışlıq xəritəsi lazımdır.

Bir səhifə bəzən bir saatlıq söhbətdən faydalıdır

Səhifənin yuxarısında:

Mənim adım Əlidir.

Sonra:

“Mən sizinlə danışanda...”

“Mən narahat olanda...”

“Məni sakitləşdirən şeylər...”

“Mənim üçün çətin olan səslər...”

“Dəyişiklik olarsa mənə belə deyin...”

“Mən kömək istəyəndə bunu belə göstərirəm...”

“Mənim güclü tərəflərim...”

“Mənim çox sevdiyim mövzular...”

“Təhlükəsizlik üçün vacib məlumat...”

Və valideynin əlaqə nömrəsi.

Bu sənəd tibbi hesabat deyil.

Uşağın həyatı haqqında 17 səhifəlik dosye də deyil.

Müəllimin səhər saat 08:20-də bir dəqiqəyə açıb baxa biləcəyi məlumatdır.

Autizmli uşaqların məktəbə keçidi ilə bağlı peşəkar tövsiyələr də yeni məktəbə uşağın sevdiyi və sevmədiyi şeylər, çətinlikləri, narahatlıq yaradan amillər və işləyən dəstək üsulları haqqında məlumatın əvvəlcədən verilməsini xüsusilə vurğulayır. ^[2]

Müəllimdən “uşağıma xüsusi münasibət göstərin” demək lazım deyil

Bu ifadə bəzən hər iki tərəfdə gərginlik yaradır.

Müəllim eşidir:

“Mənim uşağım üçün bütün qaydaları dəyiş.”

Valideyn isə əslində demək istəyir:

“Uşağımın dərsdə iştirak edə bilməsi üçün ehtiyacını görün.”

Bunun əvəzinə konkret danışmaq daha yaxşıdır.

— Zəng zamanı qulaqlarını bağlaya bilər. Bu halda ona irad bildirməsəniz yaxşı olar.

— Tapşırıq dəyişəndə əvvəlcədən “beş dəqiqə sonra bunu bitiririk” desəniz daha rahat keçir.

— Çox gərgin olanda danışmağı dayandırır. O anda ard-arda sual vermək vəziyyəti ağırlaşdırır.

— Cavab vermirsə, bəzən sadəcə məlumatı emal etmək üçün vaxt lazımdır.

Bu artıq “xüsusi münasibət” deyil.

Bu, müəllimin istifadə edə biləcəyi konkret məlumatdır.

Uşağın yalnız çətinliklərini yazmayın

Valideyn bəzən məktəbə təqdim etdiyi bütün məlumatı problemlərdən qurur.

“Bunu etmir.”

“Buna dözmür.”

“Bunu yemir.”

“Bundan qorxur.”

Müəllimin gözündə uşaq hələ sinfə girməmiş “çətin şagird”ə çevrilə bilər.

Ona görə bir səhifədə mütləq başqa tərəf də olmalıdır.

“Xəritələri çox sevir.”

“Riyaziyyatda güclüdür.”

“Avtomobil markalarını çox yaxşı tanıyır.”

“Vizual yaddaşı güclüdür.”

“Bir işi öyrəndikdən sonra ardıcıllığı yaxşı saxlayır.”

“Kiçik uşaqlara qarşı çox yumşaqdır.”

Autizm uşağın bütün şəxsiyyəti deyil.

Müəllim yalnız nəyin çətin olduğunu yox, nəyin üzərindən uşağa çata biləcəyini də bilməlidir.

Valideyn müəllimi yoxlamamalıdır, müəllim də valideyni imtahana çəkməməlidir

İlk görüş bəzən belə olur:

— Evdə niyə bunu öyrətməmisiniz?

Valideyn müdafiəyə keçir.

Başqa vəziyyətdə valideyn:

— Siz autizm haqqında təlim keçmisiniz?

Müəllim müdafiəyə keçir.

Söhbət bitdi.

Ən məhsuldar münasibət “kim daha çox bilir?” yarışması deyil.

Valideyn uşağın illərlə yanında olub.

Müəllim isə uşağı tamamilə başqa mühitdə görür.

İkisinin də bildiyi şey fərqlidir.

Müəllim deyə bilər:

— Mən müşahidə etdim ki, üçüncü dərsdən sonra çətinləşir.

Valideyn deyir:

— Ac olanda belə olur.

Məktəbdə baxırlar.

Həqiqətən həmin vaxt yemək arası gecikir.

Problem “davranış” kimi görünürdü.

Səbəb isə daha sadə idi.

UNICEF-in 2026-cı il inklüziv təhsil üzrə qlobal hesabatında da uşaqların, valideynlərin, müəllimlərin və məktəb rəhbərliyinin təcrübələrinin birlikdə nəzərə alınması inklüziv sistemin vacib hissəsi kimi göstərilir. ^[3]

“Hər gün mənə yazın” da həmişə yaxşı sistem deyil

Müəllimin 25 uşağı var.

Valideyn isə haqlı olaraq öz uşağından xəbər almaq istəyir.

Bu iki həqiqət toqquşanda WhatsApp saat 23:40-a qədər işləyir.

Daha yaxşısı əvvəlcədən çox sadə sistem qurmaqdır.

Məsələn:

Yaşıl — gün ümumən yaxşı keçdi.

Sarı — müəyyən çətinlik oldu, evdə diqqət edin.

Qırmızı — danışmalı olduğumuz konkret hadisə var.

Və ya həftədə iki dəfə qısa mesaj.

Bəzi uşaqlar üçün gündəlik iki cümləlik qeyd daha uyğundur.

Sistem necə olacaqsa olsun, əvvəlcədən razılaşdırılsın.

Çünki müəllim susanda valideyn narahat olur.

Valideyn hər saat yazanda müəllim yorulur.

Normal əlaqə hər iki tərəfi qoruyur.

Sinifdə böhran oldu — sonra nə?

Ən zəif cümlə:

— Bu gün yenə özünü pis apardı.

Bu valideynə demək olar ki, heç nə vermir.

Daha faydalıdır:

— Riyaziyyat dərsindən sonra plan dəyişdi. Başqa otağa keçməli olduq. Orada səs çox idi. Əvvəl əllərini qulağına tutdu, sonra ağlamağa başladı. Sakit otağa keçəndən təxminən on dəqiqə sonra rahatlaşdı.

İndi artıq məlumat var.

Nə oldu?

Nədən əvvəl oldu?

Uşaq necə reaksiya verdi?

Nə kömək etdi?

Sabah nəyi dəyişə bilərik?

Beləliklə, bir hadisə növbəti hadisənin qarşısını almağa kömək edir.

Uşağın özü də söhbətdə olmalıdır

Əgər yaşı və ünsiyyət imkanları buna uyğundursa, onun haqqında hər şeyi onun olmadığı otaqda həll etməyin.

Ondan da soruşun:

— Sinifdə ən çətin yer haradır?

— Hansı dərsdən sonra yorulursan?

— Müəllim nə etsə sənə kömək olar?

— Tənəffüsdə hara getmək istəyərdin?

Uşaq danışmırsa, seçim göstərmək olar.

Şəkil.

İki variant.

Vizual şkala.

Davranış müşahidəsi.

Məqsəd uşağın yerinə həmişə danışmaq yox, onun öz səsinin mümkün formasını tapmaqdır.

Azərbaycanda bu söhbət getdikcə daha vacib olacaq

İnklüziv təhsil artıq bir neçə pilot məktəbin mövzusu deyil. Rəsmi məlumata əsasən, 2025–2026-cı tədris ilində ölkədə 88 məktəbdə inklüziv təhsil tətbiq olunub, 2026–2027-ci il üçün isə şəbəkənin daha da genişləndirilməsi, xüsusi təhsil üzrə kadrların cəlb edilməsi, loqopedik xidmət və müəllimlərin kompetensiyalarının artırılması nəzərdə tutulur. ^[4]

Bu rəqəmlərin arxasında isə həmişə konkret bir səhər dayanır.

Bir müəllim sinfə girir.

Bir uşaq oturur.

Bir valideyn telefonuna baxıb düşünür:

“Görəsən necədir?”

İnklüzivliyin real ölçüsü yalnız neçə məktəbdə proqram olduğuna görə deyil.

Həmin üç insanın bir-birini nə qədər yaxşı başa düşdüyünə görə də ölçülür.