Autizmli uşaq sinifdə “naz etmir” — səs, işıq və qarışıqlıq onun üçün necə hiss oluna bilər?

Saat hələ səkkiz yarımdır.

Sinifdə müəllim danışır. Arxada iki uşaq pıçıldaşır. Kimsə qələmini yerə salır. Stul döşəmədə sürüşür. Pəncərədən maşın səsi gəlir. Koridorda uşaqlar qaçır.

Bir azdan zəng çalacaq.

Sinifdəki uşaqların çoxu üçün bunların hamısı sadəcə məktəbdir.

Amma bir uşaq əllərini qulaqlarına tutur.

Müəllim deyir:

— Əllərini aşağı sal.

Uşaq salmır.

— Səninlə danışıram.

Bir neçə dəqiqə sonra uşaq yerindən qalxır, ağlamağa başlayır və qapıya tərəf gedir.

Kənardan baxanda çox asan bir izah tapılır:

“Yenə naz edir.”

Bəzən isə həmin uşaq heç kimə etiraz etmir.

Sadəcə onun üçün otaq artıq həddindən artıq səsli, həddindən artıq parlaq, həddindən artıq qarışıq olub.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı autizmi eyni cür görünən bir vəziyyət kimi deyil, fərqli xüsusiyyət və ehtiyacları olan geniş spektr kimi təsvir edir. Autizmli insanlarda sosial ünsiyyət fərqləri ilə yanaşı fəaliyyətlər arasında keçid və sensor stimullara qeyri-adi reaksiyalar da ola bilər. Hər uşağın güclü tərəfləri və dəstək ehtiyacları fərqlidir. ^[1]

Biz səsi eşidirik, o isə səsin içində qala bilər

Bir anlıq təsəvvür edin.

Televizor işləyir.

Telefonunuzda video açıqdır.

Kimsə yanınızda qab yuyur.

Pəncərədən siqnal səsi gəlir.

Başqa biri sizə eyni anda sual verir.

Siz isə bütün bunların ortasında mətn oxumağa çalışırsınız.

İndi təsəvvür edin ki, hansı səsi arxa plana atacağınızı seçmək sizin üçün çətindir.

Müəllimin səsi də gəlir.

Stulun cırıltısı da.

Kondisioner də.

Uşaqların pıçıltısı da.

Ayaqqabının döşəməyə dəyməsi də.

Hamısı eyni anda.

Bəzi autizmli uşaqlar üçün məktəb mühitində məhz belə sensor çətinliklər yarana bilər. Səs, işıq, qoxu, toxunma, hərəkət və izdiham stressi artıra bilər. National Autistic Society məktəb zəngi, parlaq işıqlar, sıx dəhlizlər, yeməkxana və hətta əlqurudan cihazların səsinin bəzi uşaqlar üçün ciddi yük yarada biləcəyini qeyd edir. ^[2]

Bu o demək deyil ki, autizmli hər uşaq səsdən qorxur.

Biri səsə həssasdır.

Başqası işığa.

Digəri toxunulmağa.

Başqa bir uşaq isə əksinə, daim hərəkət etməyə, nəyəsə toxunmağa və ya özünü tənzimləmək üçün müəyyən hərəkətləri təkrarlamağa ehtiyac duya bilər.

Ona görə ən təhlükəli cümlə budur:

— Mən başqa autizmli uşaq görmüşəm, o belə deyildi.

Təbii ki, deyildi.

Bu da başqa uşaqdır.

“Mən onunla sakit danışıram, niyə yenə əsəbiləşir?”

Çünki problem həmişə sizin səs tonunuz deyil.

Bəzən uşaq gün ərzində artıq çox şeyə dözüb.

Səhər avtobus.

Məktəbin girişi.

Zəng.

Yeni müəllim.

Planlaşdırılmamış əvəz dərsi.

Tənəffüs.

Başqasının onun əşyasına toxunması.

Yeməkxana.

Sonra müəllim çox sakit şəkildə:

— Dəftərini çıxar.

deyir.

Və uşaq məhz bu anda partlayır.

Böyük üçün qəribə görünür:

“Dəftər sözünə görə belə oldu?”

Yox.

Dəftər son damla ola bilər.

Biz çox vaxt uşağın reaksiyasını yalnız son beş saniyəyə görə qiymətləndiririk. Halbuki onun bədəni bəlkə səhərdən gərginlik toplayıb.

Əllərini qulağına tutmaq hörmətsizlik deyil

Uşaq səs zamanı qulaqlarını bağlayırsa, başını aşağı salırsa, göz kontaktından qaçırsa, eyni hərəkəti təkrarlayırsa və ya sakit bir yer axtarırsa, ilk sual:

— Bunu necə dayandıraq?

olmamalıdır.

Əvvəl belə soruşmaq daha faydalıdır:

— Bu davranış uşağa nə üçün lazımdır?

Bəlkə özünü sakitləşdirir.

Bəlkə səsi azaltmağa çalışır.

Bəlkə bir neçə dəqiqə danışmamaq istəyir.

Bəlkə sadəcə artıq heç nə qəbul edə bilmir.

Əgər uşağın etdiyi hərəkət ona və başqasına təhlükə yaratmırsa, hər qeyri-adi davranışı dərhal söndürmək məqsəd olmamalıdır.

Məqsəd uşağın “hamı kimi görünməsi” deyil.

Məqsəd onun öyrənə bilməsi və özünü təhlükəsiz hiss etməsidir.

Məktəb nə edə bilər?

Həmişə ayrıca otaq tikmək və ya bahalı avadanlıq almaq lazım deyil.

Bəzən ən faydalı dəyişiklik çox kiçik olur.

Uşaq zəngdən iki dəqiqə əvvəl sinifdən çıxa bilər.

İzdiham azalanda yeməkxanaya gedə bilər.

Sinifdə daha sakit yerdə otura bilər.

Çox səsli anda qulaqcıqdan istifadə edə bilər.

Müəllim gözlənilməz dəyişiklik barədə beş dəqiqə əvvəl xəbər verə bilər.

Uşağın ehtiyac olduqda gedə biləcəyi sakit bir yer müəyyən edilə bilər.

Bu tip uyğunlaşdırmalar beynəlxalq autizm təhsil resurslarında məktəbdə sensor yükün azaldılması üçün tövsiyə olunan yanaşmalar arasındadır. ^[2]

Azərbaycanda da inklüziv təhsilin əhatəsi genişlənir. Elm və Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, 2025–2026-cı tədris ilində ölkə üzrə ümumilikdə 88 məktəbdə inklüziv təhsil tətbiq olunub. 2026–2027-ci il üzrə yeni məktəblərin daxil edilməsi, xüsusi təhsil üzrə ixtisaslı kadrların və loqopedik xidmətin təşkili ilə bağlı ayrıca əmr verilib. ^[3]

Amma inklüzivlik yalnız uşağın həmin məktəbə qəbul olunması deyil.

Uşaq binadadır, amma bütün günü özünü qorumaqla məşğuldursa, bu, hələ tam iştirak deyil.

“Sinif buna görə dayanmalı deyil axı”

Dayanmamalıdır.

İnklüzivlik o demək deyil ki, 25 uşağın bütün həyatı bir uşağın ətrafında qurulur.

Amma yaxşı uyğunlaşdırma çox vaxt digər uşaqlara da kömək edir.

Müəllimin tapşırığı aydın deməsi.

Gündəlik planın görünən yerdə olması.

Dəyişiklik barədə əvvəlcədən xəbər verilməsi.

Sinifdə həddindən artıq səsin azaldılması.

Uşağa bir tapşırığı bitirib digərinə keçmək üçün zaman verilməsi.

Bunlar yalnız autizmli uşaq üçün pis ideya deyil.

Əksinə, sinfin böyük hissəsi üçün dərsi daha anlaşıqlı edir.

UNICEF inklüziv təhsili uşaqların ayrı saxlanılması yox, müxtəlif ehtiyacları olan uşaqların eyni məktəb və sinifdə real öyrənmə imkanına malik olması kimi təsvir edir. ^[4]

Evdə sakitdir, məktəbdə niyə belə olur?

Çünki ev başqa yerdir.

Evdə tanıdığı qoxu var.

Tanıdığı insanlar var.

Hansı otaqda nə olacağını bilir.

Televizoru söndürmək mümkündür.

Paltarını dəyişmək mümkündür.

Beş dəqiqə tək qalmaq mümkündür.

Məktəbdə isə günün böyük hissəsinə uşaq nəzarət etmir.

Kim yanında oturacaq?

Müəllim dəyişəcəkmi?

Zəng nə vaxt çalacaq?

Kimsə ona toxunacaqmı?

Bu gün tədbir olacaqmı?

Ona görə “evdə bunu etmir” məktəbdə yaşanan çətinliyi avtomatik olaraq şübhə altına almamalıdır.

Əksinə, məktəb və valideyn birlikdə baxmalıdır:

Fərq nədir?

Bəlkə cavab elə həmin fərqin içindədir.

Uşağı dəyişdirməkdən əvvəl mühitə baxın

Bəzən bütün diqqət uşağa yönəlir.

“Daha çox oturmalıdır.”

“Səsə öyrəşməlidir.”

“Hamı ilə birlikdə getməlidir.”

“Bu hərəkəti etməməlidir.”

Amma bəlkə bir dəfə də otağa uşağın tərəfindən baxmaq lazımdır.

İşıq çox parlaqdırmı?

Stullar çox səs çıxarırmı?

Tənəffüs zamanı dəhliz dözülməz dərəcədə sıxdırmı?

Tapşırıqlar çox ümumidir?

Gün ərzində nə baş verəcəyini uşaq əvvəlcədən bilirmi?

Uşaq sakitləşmək üçün hara gedəcəyini bilir?

Müəllim onun “artıq bacarmıram” siqnallarını tanıyır?

Autizmli uşağın məktəbdə rahat olması üçün hər şeyi sıfırdan qurmaq həmişə lazım deyil.

Bəzən bir uşaq üçün ən böyük kömək çox kiçik bir dəyişiklikdir.

Və bəzən həmin dəyişiklik belə başlayır:

— O niyə belə edir?

sualını

— Ona indi nə çətindir?

sualı ilə əvəz etməklə.