Birinci dərs sentyabrda başlamır — autizmli uşağı məktəbə necə hazırlamaq olar?

Avqustun son həftəsidir.

Ana çantanı alıb.

Qələmlər hazırdır.

Forma asılqandadır.

Ayaqqabı da alınıb.

Kağız üzərində uşaq məktəbə hazırdır.

Amma uşaq hər gün eyni sualı verir:

— Məktəbdə mən harada oturacağam?

Ana cavab verir.

Beş dəqiqə sonra yenə soruşur:

— Məni kim qarşılayacaq?

Axşam:

— Tualet harada olacaq?

Səhəri gün:

— Sən məni qapıya qədər aparacaqsan?

Kənardan baxan biri deyə bilər:

— Axı yüz dəfə demisiniz.

Amma uşaq bəlkə cavabı unutmur.

Sadəcə qeyri-müəyyənliyi azaltmağa çalışır.

ÜST autizmli insanların bir hissəsində bir fəaliyyətdən digərinə keçidin və dəyişikliklərin çətin ola bildiyini qeyd edir. Yeni məktəb isə bir dəyişiklik deyil: yeni bina, müəllim, uşaqlar, qaydalar, səslər və tamamilə yeni gündəlikdir. ^[1]

“Sentyabrın 15-də görər”

Əlbəttə, görəcək.

Amma niyə ilk dəfə hamı orada olanda görsün?

Mümkündürsə, məktəbi əvvəlcədən göstərin.

Boş dəhlizdə gəzin.

Sinfin qapısını göstərin.

Uşağın oturacağı yer məlumdursa, orada bir neçə dəqiqə otursun.

Tualetin yerini görün.

Məktəbin həyətindən çıxışa qədər yolu birlikdə gedin.

Müəllimlə əvvəlcədən görüşmək mümkündürsə, görüşün.

Şəkil çəkməyə icazə varsa, müəllimin, sinif qapısının, girişin, pilləkənin və uşağın istifadə edəcəyi əsas yerlərin şəkillərini çəkin.

Sonra evdə kiçik bir albom yaranır:

“Bu məktəbimin girişidir.”

“Bu mənim sinfimdir.”

“Bu müəllimimdir.”

“Buradan tualetə gedirəm.”

“Dərs bitəndə anam məni burada gözləyəcək.”

Autizmli uşaqların yeni məktəbə keçidinə dair tövsiyələrdə əvvəlcədən məktəbə səfər, əsas insanların və yerlərin fotolarından istifadə, vizual cədvəl və mərhələli başlanğıc kimi üsullar geniş istifadə olunur. ^[2]

Məktəb haqqında hər şeyi danışmaq lazım deyil

Valideyn bəzən uşağı hazırlamaq istəyərkən ona bir gündə sentyabrdan maya qədər bütün təhsil sistemini izah edir.

— Səhər gedəcəksən, sonra zəng çalacaq, beş dərs olacaq, müəllim bunu edəcək, sonra tədbirlər olacaq, bir də ekskursiya...

Uşaq isə artıq üçüncü cümlədə itib.

Hazırlıq məlumatı çoxaltmaq deyil.

Qeyri-müəyyənliyi kiçiltməkdir.

Əvvəl ilk səhər.

Sonra ilk dərs.

Sonra tənəffüs.

Sonra evə qayıdış.

Uşaq bilsin:

“Mən ora girəndə ilk nə olacaq?”

Bu, çox vaxt “məktəbdə nə baş verəcək?” sualından daha rahatdır.

Evdə məktəbi oynamaq ayıb deyil

Çanta götürülür.

Ayaqqabı geyilir.

Qapıdan çıxılır.

Sonra ana müəllim rolundadır:

— Sabahın xeyir. Çantanı bura qoyuruq.

Uşaq oturur.

Bir neçə dəqiqədən sonra:

— İndi tənəffüsdür.

Bu, ilk baxışdan çox sadə görünür.

Amma məşq beynə deyir:

“Bu hadisəni əvvəllər yaşamışam.”

Forma geyinmək çətindirsə, sentyabrın ilk səhərini gözləməyin.

Ayaqqabı narahatdırsa, əvvəlcədən bilin.

Yeni çanta uşağın boynuna və ya çiyninə toxunanda narahat edirsə, bunu məktəbin girişində kəşf etmək məcburiyyətində deyilsiniz.

Bəzən valideyn məktəb üçün ən gözəl formanı seçir.

Uşaq üçün isə onun yaxasındakı balaca etiket bütün günü korlaya bilər.

İlk günün məqsədi “əla şagird” olmaq deyil

İlk gün uşaq sinfə girdi.

Oturdu.

Müəllimin dediyi üç şeydən yalnız birini etdi.

Tənəffüsdə kənarda dayandı.

Evə gələndə yorğun idi.

Bu, avtomatik olaraq pis başlanğıc deyil.

Yeni mühitə uyğunlaşmaq özü böyük işdir.

İlk həftələrdə bəzi uşaqlara mərhələli keçid lazım ola bilər. Məsələn, daha qısa gün, izdihamdan əvvəl giriş və ya əvvəlcə məktəbdə az vaxt keçirmək kimi yanaşmalar müəyyən uşaqlarda keçidi asanlaşdıra bilər. Bu cür plan uşağın fərdi ehtiyacına və məktəbin imkanlarına görə məktəblə əvvəlcədən müzakirə edilməlidir. ^[2]

Hədəf:

“Birinci gündən hamısını etdi”

deyil.

Hədəf:

“Məktəb mənim üçün təhlükəli yer deyil”

hissinin yaranmasıdır.

Uşaq məktəbdən çıxanda onu imtahana çəkməyin

— Nə etdin?

— Müəllim nə dedi?

— Dost tapdın?

— Nə yedin?

— Ağladın?

— Sənə kimsə nəsə dedi?

Bütün günü yeni məlumat qəbul etmiş uşaq maşına oturan kimi daha bir müsahibə ilə qarşılaşır.

Bəzən ən yaxşı ilk cümlə:

— Gəldin. İndi evə gedirik.

olur.

Bir az vaxt verin.

Su içsin.

Yemək yesin.

Sakitləşsin.

Danışmaq istəyirsə, danışacaq.

Bəzi uşaqlar məktəbdə özünü çox idarə edir, yorğunluq isə yalnız evə çatanda görünür.

Valideyn deyir:

— Məktəbdə deyirlər əladır. Evə gələndə niyə belə olur?

Çünki ev uşağın təhlükəsiz yeridir.

Bütün gün saxladığı gərginliyi bəzən məhz orada buraxır.

Müəllim ilk gündən hər şeyi bilməlidir?

Hər detalı yox.

Amma vacib şeyləri — bəli.

Uşaq necə ünsiyyət qurur?

Onu ən çox nə narahat edir?

Hansı sözləri hərfi başa düşə bilər?

Səsə həssasdırmı?

Toxunulmaqdan xoşlanmırmı?

Tualet ehtiyacını özü deyə bilirmi?

Çox gərgin olanda necə görünür?

Onu nə sakitləşdirir?

Müəllim bunları böhran anında öyrənməməlidir.

Bunun üçün növbəti məqalədə verəcəyimiz “Müəllim üçün övladım haqqında 1 səhifə” formatı çox faydalıdır.

“Digər uşaqlar görsə nə düşünər?”

Bu qorxu valideynlərdə olur.

Qulaqcıq taxsa?

Fərqli yerdə otursa?

Bir neçə dəqiqə tez çıxa bilsə?

Başqaları niyə ona olar, mənə olmaz deməz?

Deyə bilər.

Bu da izah üçün yaxşı fürsətdir.

Ədalət həmişə hamıya eyni şeyi vermək deyil.

Bəzən hər uşağa öyrənmək üçün lazım olan şeyi verməkdir.

Bir uşağa eynək lazımdır.

Başqasına ön sırada oturmaq.

Başqasına əlavə izah.

Digərinə isə səsdən qorunmaq üçün qulaqcıq.

Uşaqlar böyüklərin düşündüyündən daha tez bunu başa düşə bilirlər — əgər böyüklər mövzunu qorxu və sirr kimi təqdim etmirlərsə.

UNICEF-in inklüziv təhsil yanaşması da müxtəlif ehtiyacları olan uşaqların birlikdə öyrənməsini və məktəb sisteminin həmin fərqlərə uyğunlaşmasını əsas götürür. Azərbaycanda da inklüziv təhsil şəbəkəsi son illərdə genişləndirilib və 2026–2027-ci tədris ili üçün yeni məktəblərin bu sistemə daxil edilməsi nəzərdə tutulub. ^[3]

Bütün hazırlığa baxmayaraq ilk gün pis keçsə?

Ola bilər.

Hətta ikinci gün də.

Bəlkə bir həftə.

Planın olması uğursuz gün olmayacağı demək deyil.

Planın mənası budur ki, uğursuz gündən sonra nəyi dəyişəcəyinizi bilirsiniz.

Zəng çox ağır oldu?

Girişi dəyişək.

Tənəffüs çətin oldu?

Daha sakit yer tapaq.

Tapşırıq anlaşılmadı?

Vizual göstərək.

Yeməkxana dözülməz oldu?

Vaxtını dəyişmək mümkündürmü, baxaq.

Hər çətinlik uşağın məktəbə uyğun olmadığını göstərmir.

Bəzən sadəcə planın bir hissəsinin uşağa uyğun olmadığını göstərir.